0 0 |  0г. ?аза?стан Республикасы М?дениет ж?не спорт министрлігіні? Тілдерді дамыту ж?не ?о?амды?-саяси ж?мыс комитетіні? Ш. Шаяхметов атында?ы тілдерді дамытуды? республикалы? ?йлестіру-?дістемелік орталы?ы дайында?ан. Мемлекеттік тілді? біры??ай стандартты ?ліпбиіні? НЕГІЗДЕМЕСІ
Всего проссмотров: {readcount}

Елбасы Н.?. Назарбаевты? «Болаша??а ба?дар: рухани жа??ыру» ба?дарламалы? ма?аласы ?о?амды? сананы жа??ыртуды? б?секелік ?абілет, прагматизм, ?лтты? бірегейлікті са?тау, білімні? салтанат ??руы деген сия?ты жа?ашыл ба?ыттарды ай?ындады. Латын жазуы негізінде ?ліпби ?абылдау осы т?рт ба?ытты ж?зеге асыруды толы? ?амтамасыз етеді. Біріншіден, ?аза? тіліні? б?секеге ?абілеттілігін арттырады, осыны? аясында тілімізді? таби?атына сай жазу реформасы ж?ргізіледі. Екіншіден, ?лтты? сана-сезімін, ойлау ж?йесін, ?лемге к?з?арасын ?алыптастыратын ж?не оны? к?нделікті ?арым-?атынас ??ралы тіл ар?ылы ?о?амды? санада?ы прагматизмді к?шейтеді. Себебі ?азіргі кезде латын жазуы жа?андануды? барлы? ?ар?ынды дамуын ?амтамасыз етуге бейім ?ліпби екенін іс ж?зінде д?лелдеді. Прагматизмні? негізгі м?ні іс, ісшілдік екенін байыптаса?, онда б?л – на?ыз іскери ?ліпби. ?шіншіден, ?лтты? бірегейлікті са?тауда латын жазуы мемлекеттік тілді? стандартты ?ліпбиі бола отырып, барлы? ?аза?станды?тарды біріктіреді. Сонымен ?атар, ?лемні? ?р т?кпірінде т?ратын ?аза?тарды? орта? ?ліпбиіне айналады. Т?ртіншіден, сарапшыларды? айтуынша, ?азіргі ?лемдік а?паратты? 70 пайыздан астамы ж?не жа?а заманда?ы білім мен ?ылымны? басым б?лігі осы латын ?ліпбиі негізінде тарайды. Сонды?тан мемлекеттік тілді? латын жазуына к?шуі елімізде білімні? салтанат ??руына негізгі ал?ышарт ?алыптастырады.

Классикалы? латын ?ліпбиін кейбір тілдерді? фонетикалы? ж?йелеріне бейімдеу кезінде та?балау?а с?йкес латын ?ріптері жо? дыбыстар ?шін та?балау м?селесі туындайды. Сондай жа?дайда ?ліпби ?атарына не жа?адан та?ба ?осу керек болады немесе ?ліпбиді? ?атарында бар та?баларды? ?осындысынан ?ріп шы?ару керек болады. ?аза? тіліні? дыбысты? ж?йесіне т?н т?л дыбыстарымызды беруді? е? тиімді т?сілі – д?йекші ар?ылы та?балау. Д?йекші (апостроф) – ?ріпті? о? жа? жо?ар?ы т?сына берілетін ?тір немесе штрих т?ріндегі орфографиялы? ?мбебап белгі. Б?л – жеке ?ріп емес, ?ріпті толы?тыратын арнайы белгі. Дыбыстарды д?йекшімен та?балау ж?йесі – сонау Ахмет Байт?рсын?лыны? д?уірінен бері

келе жат?ан д?ст?р жал?асты?ы. Ахмет Байт?рсын?лы ?дісімен, ?азіргі ?аза? ?ліпбиіні? латында жо? ?ріптерін жазылуы да дыбысталуы да ??сас латын ?ріптеріні? о? жа? т?сына д?йекші (’) белгісін ?ойып та?балауды ?сынамыз.

 

?ліпбиді? классикалы? латын ?ліпбиіне с?йкес та?балары

?аза? тіліне икемделіп жасал?ан мемлекеттік тілді? біры??ай стандартты ?ліпбиінде классикалы? латын ?ліпбиіні? 23 та?басы алынды. ?аза? тіліне т?н т?л дыбыстар д?йекші ?ою ар?ылы берілді. ?ліпбиде к?рсетілген латын та?баларына жекелей сипаттама жасалды.

Аа [эй] та?басы ?аза? тіліндегі «а» дыбысын береді. Б?л принцип халы?аралы? т?жірибеде ?алыптасып, б?гінгі к?ні ?рбір тілге сі?іп кеткен.

Бb [би] та?басы «бы» дыбысын, Dd [ди] та?басы «ды» дыбысын, Ee [и] та?басы «е» дыбысын, Ff [эф] та?басы «фы» дыбысын, Gg [гэ] та?басы «гі» дыбысын береді. Б?л та?баларды? да та?далынып алынуыны? басты себебі халы?аралы? т?жірибеде ?олданыста бар дыбыстар?а с?йкестендірілуі ж?не адаптациялануы болып табылады.

Hh [ха/аш] та?басы фарингаль (к?мей) «?а» фонемасын ж?не артикуляциялы? т?р?ыдан тіл арты дауыссызы «хы» фонемасын береді. H латын та?басын х дыбысыны? орнына ?олдану ?азіргі т?жірибеде бар. М?селен, Halyk bank (халы?), hacker (хакер), hockey (хоккей) ж?не т.б.

Ii [і/и/ай] та?басы ?аза? тіліні? латын графикасында дауысты жі?ішке «і» дыбысын береді. Б?л та?ба да ?олданыс?а еніп, к?пшілікке танымал бол?анды?тан, б?гінде латын ?ліпбиімен жазу барысында ?немі ?олданылып, к?зда?дысы ?алыптасып ?лгерді.

J – жы, k – кі, l – ыл, m – мы, n – ны, о – о, p – пы, r – ыр, s – сы, t – ты, v – вы, z -зы та?балары б?гінде ?олданылып ж?рген негізгі дыбысты? принциптен айны?ан жо?.

Qq та?басы мемлекеттік тілді? біры??ай стандартты ?ліпбиі жобасында «?ы» дыбысын берді. Б?л та?баны? ?олданылуыны? ?зіндік себептері бар. Фонетикада?ы жасалым (артикуляция), айтылым (акустика) ж?не естілім (перцепция) т?р?ысынан ? мен q бір-біріне жа?ын айтылады, тілшік пен тіл арты ар?ылы жасалады. Я?ни екеуіні? айтылуы мен жасалуы бір-біріне с?йкес келеді. Ж?не жазылу барысында да ??састы? бар. Ахмет Байт?рсын?лы ?ліпбиінде де ?олданыс тап?ан.

Uu та?басы «?» дыбысын та?балайды. Фонетика саласында еріндік ?, у дыбыстары бір-біріне жа?ын айтылады. Я?ни артикуляциялы? т?р?ыдан жасалу жолы мен орны с?йкес келеді. Б?гінде «?» дыбысыны? латында?ы u та?басымен берілуі ?олданыста бар.

Yy та?басы «ы» дыбысын та?балайды. Б?л та?баны? берілуі халы?аралы? ?олданыста?ы т?жірибеге с?йеніп алынды. М?селен, Almaty, Halyk bank, Bala dauysy ж?не т.б.

 

A’a’, O’o’, U’u’ дауысты дыбыстары

Ахмет Байт?рсын?лы: «дауысты дыбыстарымыз: а, о, ?, ы- ларды? жі?ішке айтылуы ?шін алат??ын белгіміз мына «’» – деп д?йекшіні к?рсетеді. ?аза? тілінде 9 дауысты дыбыс бар, олар: а, ?, о, ?, ?, ?, е, ы ж?не і. Осы дыбыстар іштей бір-бірімен а-?, о-?, ?-?, ы-і ж?п ??райды. Ал е дыбысы б?л халы?аралы? фонетикалы? ?ліпбиге орта? та?ба бол?анды?тан, ол сы?арсыз ?олданылады. Жо?арыда келтірілген Аха?ны? негіздемесіне с?йкес жуан дауысты дыбыстарды? жі?ішке сы?арларын к?рсету ?шін олар?а д?йекшіні жал?аймыз. А, о, ? жуан дауысты дыбыстарына д?йекші белгісін ?ойса?, олар жі?ішке ?, ?, ? дыбыстарын береді. Я?ни, а – а’, o – o’, u – u’ болып та?баланады. Б?л жі?ішке дауысты дыбыстар к?бінесе т?бір с?здерді? ал?аш?ы буынында ?ана кездеседі. Мысалы, a’lem, a’je, A’sel, o’mіr, o’ner, u’lken, u’mіt, o`nege, o`rkendey’, o’rkeni’et.

 

G’g’, N’n’, Y’y’, S’ s’, C’c’ дауыссыз дыбыстары

Жа?а ?ліпби ?атарында д?йекші ар?ылы 5 дауыссыз дыбыс та?баланды. А.Байт?рсын?лы: «Дауысты дыбыстар?а дауыссыз дыбыстар ба?ынба?шы. Я?ни дауысты дыбыстар жуан айтылса – оларды? ?атарында?ы дауыссыз дыбыстар да жуан айтылма?шы; дауысты дыбыстар жі?ішке айтылса – дауыссыз дыбыстар да жі?ішке айтылма?шы» – деген. Демек дауыссыз дыбыстарды? жуан я жі?ішке болуы дауысты дыбыстарды? ы?палына байланысты бол?аны. Жа?а ?ліпбиді? ?атарында дауыссыз дыбыстарды? керісінше жі?ішке н?с?асы т?р. Оларды? жуан н?с?асын шы?ару ?шін д?йекші ?оямыз. Я?ни г, н дыбыстарыны? жуан н?с?асы – ?, ? дыбыстары. Ал оларды? латын ?арпіндегі к?рінісі: G - G’, N - N’. Б?л дыбыстар да бір-бірімен іштей ж?п ??райтын сы?арлы дыбыстар. Мысалы, g’alam, g’ylym, bag’a, jan’g’yry’, en’bek, ten’ge.

Y’ та?басы жобада ?олданыста?ы «У» дыбысын береді. Т?ркітілдес халы?тарды? ?ліпбиінде у дыбысы «?» та?басымен берілсе, ал негізгі халы?аралы? фонетикалы? ?ліпбиде б?л дыбыс «U» та?басымен к?рсетілген. Ал кейбір ?алымдар, ІТ мамандар у дыбысыны? таби?аты латынны? «W» дыбысыны? таби?атына с?йкес келеді деп болжайды. Біра? б?л дыбысты у дыбысы ретінде ?абылдау ?ліпбиге тез да?дыланып кетуге кері ?сер етеді. Ал т?ркітілдес халы?тарды? дыбыстарды та?балауда?ы ретін са?тайын десек,

бізді? жобада латынны? «?» дыбысын «ы» дыбысына беріп отырмыз. Сонымен у мен ы дыбысын бір-бірінен ажырату ?шін д?йекшіні ?олданамыз. Сонда у дыбысыны? жа?а ?ліпбидегі к?рінісі «Y’y’» мынадай т?рде болады. Б?л дыбысты д?йекші ар?ылы та?бала?аннан жазу ж?йесіне еш?андай н??сан келмейді. Мысалы: y’aqyt, y’a’de, tay’, Ray’shan т.б.

S’ – ?аза? тілінде с дыбысы мен ш дыбысыны? ?зіндік ??састы?тары бар. Айтылу артикуляциясына байланысты С дыбысыны? латын ?ліпбиіндегі S та?басына д?йекші белгіні ?ою ар?ылы «Шы» дыбысыны? та?басын жасады?. Б?л ?ліпби т?зуде ?стан?ан принциптерге сай келеді. Сонымен ?атар, Sh ?оста?басы ар?ылы та?балау ?иынды?ын же?ілдете т?седі. Ол ?иынды? ш дыбысы бірнеше рет кездесетін с?здерден к?рініс тапты.

C’ – кирилл ?ліпбиіндегі ч ?рпіні? та?басы. Б?л дыбыс кірме дыбыстар ?атарына жат?анымен, оны диграфтар ?атарына ?осуды ж?н к?рдік. Себебі 2012 жылы ?Р ?кіметі жанында?ы Республикалы? терминологиялы? комиссиясы ма??лда?ан орфографиялы? с?здікте ч ?рпінен басталатын 18 с?з бар. Оларды? ?р?айсысы септеліп, к?птеліп, жіктеледі. С?з арасында кездесетіндері та?ы бар. Сол себепті ?ліпбиге ч ?рпін ?осып, оны д?йекші ар?ылы та?балады?.

Жо?арыда к?рсетілген та?балар жа?а ?ліпбиді? ?атарынан орын ал?ан ерекше дыбыстар деп айтса? болады. Дыбыстарды д?йекшімен та?балауда, біз, е? алдымен, ?аза? тіліні? дыбысты? ерекшелігін к?рсетіп, таби?атын са?тады?, екіншіден, т?л дыбыстарымыз классикалы? латын ?ліпбиіндегі ?ріптер ?атарынан орын алды. Жалпы б?л дыбыстарды? осылай та?балануыны? халы?аралы? ?олданыста ке? тарал?ан т?жірибелері бар.

 

Бір та?ба – екі дыбыс

I (і) – негізгі латын ?ліпбиіні? то?ызыншы ?рпі. Т?рік, ?зірбайжан, ?ырым-татар тілдеріні? ?ліпбиінде ?олданылады. Б?л та?баны? тарихына ??ілер болса?, ?у баста ол н?ктесіз ?олданыл?ан. Кейіннен м?тіндегі с?здерді? айырым белгісі ретінде I та?басыны? ?стіне н?кте ?ойылып жазылатын бол?ан. Осылайша, I ж?не i та?балары ?уелде бір ?ріпті? графикалы? та?балары бол?ан. 1928 жылы Т?ркияда ескі араб жазуыны? орнына латын та?басы енгізілді. Б?л ?ліпбиде ал?аш рет I ж?не i та?балары ?атар алынды. Мысалы: yıldırım (найза?ай), altın (алтын), hakkında (туралы). Б?л елдерді? ?ліпбиінде н?ктесіз I та?басы и дыбысын беретін н?ктелі İ та?басымен ?атар ?олданылады. ?сыныл?ан ?ліпбиде ?аза? тілініні? т?л дыбысы і латын ?ліпбиіндегі і дыбысымен та?баланады. Кирилл ?ліпбиіндегі ?аза? жазуымен с?йкес келетіндіктен, б?л та?ба?а к?зда?ды мен ?олда?ды ?лде?ашан ?алыптасты.

Б?л ?ліпби н?с?асында и ж?не й дыбыстары I’ і’ ?ріптерімен та?баланды. И ж?не й дыбыстарын I’ і’ ?ріптерімен та?балау ?лемдік т?жірибеде бар. Кірме с?здердегі и дыбысы т?пн?с?а к?йінде жазылатын болады. Мысалы: і’nternet, і’ntellekt, і’spandyq, emі’grant.

?аза? тіліне кирилл ?ліпбиіні?, болмаса араб жазуыны? ы?палымен енген кірме дауыссыз дыбыстар бар. Соларды? бірі – араб тектес ? дыбысы. ?аза? тілінде ??рамында ? дыбысы бар ?а?арман, гау?ар, жау?ар, жи?анкез, жа?ан, жи?аз, ?а?ар, м?ш??р, ша?ар, айда?ар сынды кірме с?здерді? ??рамында кездеседі. Бас?а жа?дайларда б?л ?ріпті? орнына х та?басы ?олданылып ж?р. Б?л ?ліпби н?с?асында ?аза? тіліне ?бден сі?ісіп, жымдасып кеткен кірме х дыбысы мен ? дыбысы Hh та?басымен берілді. Араб-парсы тектес б?л дыбыстарды? дыбысталу айтылымы ??сас х – ? дауыссыз дыбыстары ?азіргі кезде тілімізде бірдей дыбысталып ж?р. Мысалы, Гау?ар деп жазуды? орнына Гаухар деп жазу жиі кездеседі. Сондай-а?, тілімізде ? дыбысын х ?рпімен та?балау жиі кездеседі. Сол себепті х дыбысы мен ? дыбысына бір Hh та?басы берілді.

?сыныл?ан мемлекеттік тілді? біры??ай стандартты ?ліпбиі ?зіні? ??рылымы ж?не ж?йелілігі жа?ынан ?аза? тіліні? барлы? дыбыстарын бере алады. Ол т?р?ындарды? ?абылдау бейіміне икемделгендіктен, оны игеру де о?ай болады.

Перейти в архив новостей
РАЗРАБОТКА WEB САЙТОВ
БЫСТРО - КАЧЕСТВЕННО - КРАСИВО
полный комплекс услуг
от создания до сопровождения сайта
опыт работы в IT области 12 лет

дизайн и редизайн сайтов -
программирование -
сбор информации тексты, фото -
обучение по работе с сайтом -
круглосуточная техподдержка -
установка серверного оборудования-
и настройка UNIX серверов-

ПОЛИГРАФИЯ
офсет и цифровая печать
собственное оборудование
лояльные цены

дизайн полиграфии -
гербовые бланки -
полноцветная печать -
изготовление офсетных форм -
фотовывод -
сбор информации тексты, фото -

СЪЕМКА ВИДЕО ФИЛЬМОВ
презентационные
документальные
экология - природа
фильм-портрет руководителя
фильм-портрет коллектива
выезд на место съемки по РК

сценарий -
озвучивание -
выезд журналиста -
динамичная съемка -
съемка с системой стабилизации -
постобработка и цветокоррекция -

ФОТОСЪЕМКА
аппараты профессионального уровня
различные объективы NIKON
портретная, пейзажная съемка

фото в RAW и JPG ,300 dpi на дюйм
цветокоррекция и ретуширование

РАЗРАБОТКА CD/DVD ВИЗИТОК
разработка презентации -
дизайн и flash анимация -
музыкальное сопровождение -
печать на поверхности диска -
упаковка дисков и полиграфия -

8 (7162) 401234, 322209
8 (701) 566 7162
itexpertkz@gmail.com